آبغوره میتواند در سفره شما جای خوبی داشته باشد، اما داروی فشار خون نیست و جای قرص‌هایتان را نمی‌گیرد. درباره اثر آبغوره برای فشار خون، تنها یک مطالعه انسانی کوچک پیدا کردیم و بقیه آزمایش‌ها روی حیوان‌ها انجام شده است. در این مقاله از سالمندجان بررسی می‌کنیم شواهد موجود چه می‌گویند، آبغوره را چگونه می‌توان به‌عنوان چاشنی کم‌نمک مصرف کرد و چه کسانی باید احتیاط کنند.
در یک نگاه
- آبغوره جایگزین دارو نیست؛ مصرف داروهای فشار خون را بدون نظر پزشک قطع نکنید.
- تنها مطالعه انسانی یافت‌شده کوچک بود (۳۱ نفر)، گروه شاهد نداشت و افراد آن روزانه ۴۰۰ میلیلیتر آبغوره نوشیدند؛ چند برابر مصرف معمول خانگی.
- کاربرد عملی‌تر آبغوره این است که به‌عنوان چاشنی، جای بخشی از نمک غذا را بگیرد؛ به شرط اینکه خودش شور نباشد.
- بیماران کلیوی و کسانی که داروهای ACE، ARB، اسپیرونولاکتون یا وارفارین مصرف می‌کنند، پیش از مصرف زیاد و منظم باید با پزشک مشورت کنند.
چرا همه درباره آبغوره می‌پرسند؟
در طب سنتی ایران سال‌هاست گفته میشود آبغوره فشار خون را پایین می‌آورد و بسیاری از ما با همین باور بزرگ شده‌ایم. آبغوره چاشنی سالاد و غذاهای خیلی از خانه‌هاست و طبیعی است بپرسیم: آیا واقعاً اثر دارد؟ بی‌خطر است؟ چقدر بخوریم؟ اگر دارو مصرف می‌کنیم، مشکلی پیش می‌آید؟
شواهد انسانی: یک مطالعه کوچک
تنها مطالعه انسانی درباره اثر آبغوره بر فشار خون که در جستجوی ما پیدا شد، در سال ۲۰۱۲ منتشر شده است. در این مطالعه ۳۱ نفر شرکت داشتند و در سه گروه قرار گرفتند: ۱۳ فرد سالم ۲۰ تا ۳۰ ساله، ۱۱ بیمار ۳۰ تا ۶۰ ساله با چربی خون بالا و ۷ بیمار ۳۰ تا ۶۰ ساله با چربی و فشار خون بالا. (منبع ۱ )
همه شرکت‌کننده‌ها یک ماه، روزی دو بار و هر بار ۲۰۰ میلیلیتر آبغوره نوشیدند؛ یعنی ۴۰۰ میلیلیتر در روز که با چند قاشق آبغوره‌ای که در غذا می‌ریزیم فاصله بسیار دارد.
در افراد سالم تغییر معنی‌داری در چربی‌های خون، ضربان قلب و فشار خون دیده نشد. در دو گروه بیمار اما فشار خون پس از چهار هفته کاهش معنی‌دار آماری داشت و کلسترول بد (LDL)، تری‌گلیسرید و کلسترول کل هم پایین آمد؛ با این حال فشار خون و چربی خون بهطور کامل به حالت طبیعی برنگشت.
چرا نمی‌توان به این نتیجه تکیه کرد؟
- تعداد کم: فقط ۷ نفر هم فشار خون بالا داشتند و هم چربی خون بالا؛ با این تعداد، نتیجه ممکن است تصادفی باشد؛
- نبود گروه شاهد: بر پایه گزارش مطالعه، وضعیت افراد با خودشان پیش از مصرف مقایسه شد، نه با گروهی که آبغوره ننوشیده باشد؛ پس نمی‌توان مطمئن بود کاهش فشار به‌خاطر آبغوره بوده است؛
- مدت کوتاه: مطالعه یک ماه طول کشید و اثر و ایمنی مصرف بلندمدت را نشان نمی‌دهد؛
- مقدار غیرواقعی: ۴۰۰ میلیلیتر در روز را نمی‌توان به مصرف چاشنی‌وار تعمیم داد.
جمع‌بندی ما: نتیجه این مطالعه امیدوارکننده اما مقدماتی است و برای توصیه درمانی کافی نیست.
آزمایش‌های حیوانی
در آزمایش‌های روی موش، آنچه به حیوان داده شد «عصاره غلیظ» میوه نارس بود، نه آبغوره آماده مصرف و اثر آن بر فشار خون به مقدار عصاره بستگی داشت. به همین دلیل نمی‌توان از آن‌ها مقدار «چند قاشق آبغوره» را نتیجه گرفت و نباید نتیجه موش را مستقیم به انسان تعمیم داد. (منبع ۲)
درباره چربی خون هم تصویر یکدست نیست: در خرگوش‌هایی که با زرده تخم‌مرغ کلسترول بالا پیدا کرده بودند، افزودن آبغوره اثر پیشگیرانه یا درمانی بر چربی خون نشان نداد. (منبع ۳)
آنچه هنوز نمی‌دانیم
- مقدار ایمن و مؤثر استاندارد برای انسان مشخص نیست؛
- اثر مقدارهای کم و چاشنی‌وار بر فشار خون ثابت نشده است؛
- ایمنی مصرف طولانی‌مدت بررسی نشده است؛
- اثر آبغوره بر چربی خون یکدست نیست و به مطالعات بهتری نیاز دارد؛
- در منابعی که بررسی کردیم، مطالعه‌ای درباره اثر آبغوره بر افراد با فشار خون پایین یا درباره بهترین زمان مصرف (صبح یا عصر، ناشتا یا بعد از غذا) پیدا نشد.
آبغوره و نمک: یک جایگزین ممکن
کم‌کردن نمک یکی از مهم‌ترین راه‌های غیردارویی برای کنترل فشار خون بالاست. آبغوره طبیعی و بدون نمک، سدیم بسیار کمی دارد و طعم ترش آن میتواند به کم‌نمک‌کردن غذا کمک کند.
پژوهشی درباره تهیه ترشی نشان داده می‌توان بخشی از نمک را با آبغوره جایگزین کرد، بدون آنکه مصرف‌کننده‌ها طعم را نپذیرند. با این حال آن پژوهش درباره طعم و پذیرش بود، نه اثر بر فشار خون بیماران. آب‌لیمو و سماق هم در آشپزی برای طعم‌دادن بدون نمک رایج هستند. (منبع ۴)
نمک پنهان در آبغوره
همه آبغوره‌ها یکی نیستند. اینجا باید دقت کنید:
- آبغوره خانگی: گاهی برای جلوگیری از کپک و تخمیر یا بهتر شدن طعم، نمک به آن اضافه میشود. این نمک سدیم دریافتی را بالا می‌برد و مزیت «جایگزین نمک» بودن آبغوره را از بین می‌برد؛ در بیماران مبتلا به فشار خون هم میتواند فشار را بالاتر ببرد.
- آبغوره صنعتی: معمولاً با سولفیت یا سوربات پایدار میشود. اگر نمک یا ترکیب سدیم‌دار هم داشته باشد، برای فشار خون مناسب نیست.
- قاعده ساده: آبغوره شور فایده‌ای برای فشار خون ندارد. هنگام خرید برچسب محصول را برای میزان نمک (سدیم) و نگهدارنده‌ها بخوانید؛ آبغوره خانگی را هم قبل از مصرف بچشید.
اگر می‌خواهید آبغوره مصرف کنید
بخشی از کنترل فشار در دست خودتان است. کارهای ساده‌ای که می‌توانید انجام دهید:
- داروهایتان را دقیقاً طبق نظر پزشک مصرف کنید؛ آبغوره جای آن‌ها را نمی‌گیرد؛
- از آبغوره به‌عنوان چاشنی استفاده کنید و بخشی از نمک غذا را با آن جایگزین کنید؛
- فشار خونتان را در خانه منظم اندازه بگیرید و یادداشت کنید. برای آشنایی با محدوده‌های فشار خون و تفسیر عددهای ثبت‌شده، راهنمای فشار خون نرمال و محدوده‌های آن را هم بخوانید؛
- اگر می‌خواهید آبغوره را زیاد و هر روز مصرف کنید، اول به پزشک اطلاع دهید؛
- اگر پس از افزایش مصرف دچار سرگیجه، تاری دید یا سیاهی رفتن چشم هنگام ایستادن شدید، پزشک را در جریان بگذارید.
اگر نگران پدر یا مادرتان هستید
شما مسئولیت بزرگی بر دوش دارید و خوب است برای تصمیم‌ها اطلاعات درست داشته باشید:
- بپرسید چه دارویی مصرف می‌کنند. اگر داروی گروه ACE یا ARB، اسپیرونولاکتون یا وارفارین می‌خورند یا بیماری کلیوی دارند، پیش از مصرف زیاد و منظم آبغوره با پزشک مشورت کنید؛
- در سالمندانی که چند دارو مصرف می‌کنند، افت ناگهانی فشار میتواند به سرگیجه و زمین‌خوردن منجر شود؛
- اگر آبغوره را خودسرانه جای دارو بگذارند، فشارشان کنترل نمی‌شود؛
- برچسب آبغوره‌ای را که می‌خرند بخوانید؛ شور بودن یا داشتن نگهدارنده مهم است؛
- اگر می‌خواهند مصرف را شروع کنند، کمک کنید فشارشان را در خانه اندازه بگیرند و نتیجه را به پزشک نشان دهند.
برای اینکه با فشار خون در سالمندی، عوامل مؤثر بر آن و روشهای اندازه‌گیری آشنا شوید، می‌توانید راهنمای جامع فشار خون در سالمندان را نیز مطالعه کنید.
احتیاط در مصرف آبغوره
برای بیشتر مردم، آبغوره در حد چاشنی مشکلی ندارد؛ اما گروه‌های زیر، به‌ویژه اگر قصد مصرف زیاد و روزانه دارند، باید با پزشک مشورت کنند:
- بیماران کلیوی و مصرف‌کننده‌های داروهای ACE، ARB یا اسپیرونولاکتون: آبغوره مقداری پتاسیم دارد. این داروها و بیماری کلیوی دفع پتاسیم را کم می‌کنند و در نتیجه مصرف زیاد و منظم آبغوره میتواند پتاسیم خون را بهطور خطرناکی بالا ببرد و ریتم قلب را به‌هم بزند. در مصرف چاشنی‌وار خطر کمتر است، اما اگر در این گروه هستید پیش از مصرف منظم از پزشک بپرسید.
- مصرفکنندگان وارفارین: تداخل احتمالی آبغوره با این دارو به‌خوبی بررسی نشده است؛ پیش از مصرف زیاد با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
- افراد با فشار پایین یا سرگیجه: مصرف زیاد آبغوره را با پزشک در میان بگذارید.
- مبتلایان به رفلاکس، زخم معده و دندان‌های حساس: آبغوره بسیار اسیدی است و ممکن است علائم رفلاکس و زخم معده را بدتر کند و به مینای دندان آسیب بزند.
- دیابتی‌ها: آبغوره قند کمتری از انگور رسیده دارد، اما مواد جامد محلول آن، که عمدتاً قند است، حدود ۴ تا ۱۰ درصد گزارش شده است. قند دریافتی از چند قاشق آبغوره ناچیز است، ولی اگر مقدار بیشتری می‌نوشید، قند خونتان را بیشتر پایش کنید. اگر درباره علائم دیابت یا نشانه‌هایی که نیاز به بررسی پزشکی دارند سؤال دارید، مقاله علائم اولیه و شایع دیابت را نیز بخوانید.
- کسانی که به سولفیت حساسیت دارند یا آسم دارند: آبغوره صنعتی معمولاً سولفیت دارد و سولفیت در برخی افراد مبتلا به آسم یا حساسیت میتواند تنگی نفس ایجاد کند.
- بارداری، شیردهی و کودکان: برای مصرف زیاد با پزشک مشورت کنید.
راه‌های اثباتشده برای کنترل فشار خون
آبغوره راه‌حل قطعی برای کاهش فشار خون نیست. اگر برایتان دارو تجویز شده، مصرف آن را بدون اطلاع پزشک قطع نکنید و زودتر از موعد کنار نگذارید؛ مهم‌ترین مرجع شما برای کنترل فشار خون، پزشک معالج است.
در کنار درمان پزشکی، سبک زندگی سالم نقش مهمی دارد. سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند مصرف نمک کمتر از ۵ گرم در روز باشد. فعالیت بدنی منظم، کنترل وزن و ترک سیگار هم از راه‌های شناختهشده کاهش فشار خون هستند و رژیم غذایی DASH، که بر میوه، سبزی و لبنیات کم‌چرب تکیه دارد، برای همین منظور توصیه میشود.
اگر به دنبال آشنایی با روشهای علمی و خانگی کنترل فشار خون هستید، راهنمای پایین آوردن فشار خون بالا و روشهای علمی و خانگی میتواند اطلاعات تکمیلی در اختیارتان بگذارد.
با وجود این روشهای شناختهشده، جایی برای آزمون و خطا با روشهای اثبات‌نشده نیست. آبغوره را می‌توانید در کنار آن‌ها و به‌عنوان چاشنی کم‌نمک مصرف کنید.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر فشار خونتان به ۱۸۰/۱۲۰ یا بالاتر رسید، همان روز با پزشک تماس بگیرید. اگر هم‌زمان سردرد شدید، درد قفسه سینه، تنگی نفس یا ضعف ناگهانی دارید، فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید و منتظر بهتر شدن نمانید.
اگر پس از افزایش مصرف آبغوره دچار سرگیجه، تاری دید یا سیاهی رفتن چشم هنگام ایستادن شدید، ویزیت را عقب نیندازید. سوزش معده یا دردی که پس از مصرف آبغوره ادامه پیدا کند هم دلیل خوبی برای مراجعه به پزشک است.
اگر بیماری کلیوی دارید یا داروهای ACE، ARB یا اسپیرونولاکتون مصرف می‌کنید و پس از مصرف آبغوره ضربان قلبتان نامنظم شد یا دچار ضعف عضلانی شدید، سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید.
آبغوره دوا نیست، چاشنی خوبی است
آبغوره غذای سنتی و ارزشمندی است و به‌عنوان چاشنی کم‌نمک میتواند به یک رژیم مناسب فشار خون کمک کند. اما شواهد کنونی برای تبدیل آن به درمان کافی نیست. تنها مطالعه انسانی کوچک و کوتاه‌مدت بوده و آزمایش‌های حیوانی هم نشان می‌دهند اثر آبغوره به مقدار مصرف بستگی دارد.
بنابراین منطقی‌ترین شیوه، مصرف آگاهانه، کم‌نمک، همراه غذا و بدون جایگزین‌کردن دارو است. اگر قصد دارید بیشتر از حد چاشنی مصرف کنید، حتماً پزشک خود را در جریان بگذارید.
توجه: این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. پیش از هر تغییر در داروها یا رژیم غذایی با پزشک خود مشورت کنید. آخرین بازبینی: مهر ۱۴۰۵.
